Elwira Kamola - Próba analizy utworu Tadeusza Nowaka "Psalm o nożu w plecach"

Utwór Tadeusza Nowaka Psalm o nożu w plecach pochodzi z tomu W jutrzni, opublikowanego przez Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie 1966 roku. Poeta uważany jest za jednego z najwybitniejszych powojennych pisarzy, tzw. literatury chłopskiej.

Pisarstwo jego oscyluje wokół motywu powrotu w krainę dzieciństwa, jest zapisem doświadczenia osoby, która dorastała w kręgu tradycji kultury wiejskiej, przeżywając dramat nieprzystosowania w obcej cywilizacji miejskiej. Poufnie i skutecznie zwierza się z ,,tajemnic, ciemnych plam”, własnego doświadczenia. Utwory powstały nie tylko z nostalgii za wsią, właśnie nostalgia stała się ich główną treścią a także przedmiotem analizy.

Bohaterzy Tadeusza Nowaka wkraczając w nowy dla nich świat, miasta i cywilizacji, są w pełni świadomi tego bogactwa, jakie chłopstwo w sobie zawiera. Nie tłumaczą się i nie usprawiedliwiają się z chłopskości.

Według Bohdana Drozdowskiego:

,,Nowak należy do tych, których szanuję i kocham właśnie za posiadanie jednej pięknej cechy: chłopskiego uporu wynikającego z głębokiej świadomości, że to co robi i pisze jest szczerozłote i nie podrobione przez nikogo”.

Stanisław Balbus zauważył, że twórca posiadał własny kraj, swe włości duchowe, zakorzenione w konkretnej topografii, środowisku a także pejzażu. Uniwersalnym narzędziem był pierwotny język, który służył nie tylko do opowiedzenia świata  ale także do analizy duchowej sytuacji człowieka współczesnego. Dlatego utwory Tadeusza Nowaka są niesłychanie precyzyjne, konstrukcja artystyczna jest konsekwentna, a także przemyślana, do określonego celu zmierzają zawikłane akcje poetyckie. Uwagę moją zwróciło twierdzenie, że autor za główny swój cel postawił przed sobą zadanie, pragnął skonstruować współczesną poezję jedynie z tego, co kultura wyrzuciła na śmietnik, stworzyć całość z różnorodnych  elementów rozmaitych upadłych całości. Nowak stworzył swój własny świat, można go poznać jedynie po poznaniu jego torów wyobraźni. Twórca tworzy własne obrazy, są one efektem bogatego materiału wyobraźniowego jakim dysponuje.

Jak stwierdził Jerzy Kwiatkowski, poeta jest biologicznie związany z własna twórczością. Dlatego twórczość Nowaka jest niełatwa do zinterpretowania. Stworzył własny, oryginalny, poetycki język, myśli symbolami i metaforami, dzięki temu potrafił przekazać czytelnikowi elementy swojej psychiki, które niewyraźnie rysowały się w jego świadomości. Nowak stale poszerzał granice swojej poezji i pogłębiał jej fundamenty. Tadeusz Nowak wypowiadał się na tematy, które angażowały go dogłębnie a także osobiście. Nieustannie usiłował na powrót stać się tym wszystkim, z czego wyrósł. W ten sposób, według Stanisława Dąbrowskiego, kształci się i realizuje jego tożsamość. Erich Fromm mówił o stawaniu się naszej tożsamości:

,,całe życie jednostki to tylko proces narodzin siebie samego, kiedy umieramy, powinniśmy już być w pełni narodzeni”.

Przejdźmy teraz do hipotez interpretacyjnych tekstu. Widoczne jest tutaj rozdwojenie podmiotu na wielu poziomach: ,,ja w cylindrze ja boso”. Cylinder to znak elegancji, noszony był głównie przez mieszczan, dyplomatów i osoby zamożne. Antagonistycznie boso chodzili chłopi. Powtarzające się słowa podkreślają wyraźnie obecność drugiego ,,ja”, podmiot egzystując w mieście powraca na wieś, to znak ciągłego ruchu. Powrót odbywa się nieustannie, jest jednak tylko trudnym do osiągnięcia marzeniem. Frak, cylinder i rękawiczki przynależą do świata nieautentycznej, skażonej dekadentyzmem ,,kultury wysokiej”. Rekwizyty te są znakami presji, jaką kultura wywiera na liryczny podmiot. W niektórych wyobrażeniach wymienione rzeczy są atrybutami Mefista. Wewnętrzne rozdwojenie podmiotu to konsekwencja odrzucenia symboli ,,kultury wysokiej”. Równocześnie przebywa w dawnej, wiejskiej, porzuconej rzeczywistości i nieakceptowanej przez siebie rzeczywistości miejskiej. Autor notatki, która znajduje się na obwolucie wyboru wierszy Bielsze nad śnieg słusznie napisał: ,,pokarmem wyobraźni  poetyckiej Tadeusza Nowaka jest wspomnienie chłopskiego dzieciństwa i uświadomiony sobie przez poetę konflikt między archaicznym światem wsi, którą opuścił, a światem, w który wkroczył zdobywszy wykształcenie i kulturę literacką”. Konflikt ten jest wciąż żywy w poezji Nowaka.

Wielokrotnie zwracano uwagę na charakterystyczne dla pisarstwa Tadeusza Nowaka opozycje w rodzaju: ,,chłop a mieszczanin” i ,,wieś a miasto”. Jerzy Kwiatkowski zauważył, że na pisarstwo Nowaka miała wpływ twórczość i postawa wobec życia Sergiusza Jesienina i Stanisława Piętaka:

,,Ten ton zostaje skomplikowany akcentami chłopskiej rewolucyjności (wiele wierszy Nowaka niezależnie od ich współczesnej interpretacji oddaje postawę pańszczyźnianego chłopa nienawidzącego dworu), siłą klasowej nienawiści; gorzko epatuje chamskością”.

Podmiot liryczny tekstu z pochodzenia jest chłopem, który wspiął się wyżej o szczebel na drabinie zależności społecznych. Niestety za awans płaci ogromną cenę, do końca będzie musiał prowadzić ciągły dialog z drugim ,,ja”. Jednocześnie stał się obcy w dwóch wymiarach, nie tylko w mieście ale również na wsi. Dlatego nie ma prawa uczestniczyć w pięknym, rodzinnym, wiejskim święcie – w weselu. W mieście również czuje się wyalienowany i nie oddaje się typowym mieszczańskim zajęciom. Bohater tkwi w cywilizacji, jest obywatelem miast, swoją wiejską przeszłość przechowuje w poezji i marzeniu. Boi się kary, bo czuje się zdrajcą. Bądź sam pragnie wymierzyć sobie karę. Fragment recenzji Z. Bieńkowskiego wskazuje na miejsce poety w literaturze współczesnej:

,,Chociaż zabrzmi to nieprawdopodobnie, ale współczesna literatura o tematyce wiejskiej, literatura chłopska, a więc literatura, zdawałoby się najbliższa autentycznej surowej prawdy życia, zarażona jest bardziej niż literatura niechłopska literackością”.

Tadeusz Nowak, według Henryka Berezy, jest bezspornie najoryginalniejszym pisarzem swojego pokolenia.

Podmiot liryczny podczas snu widzi, jak tamtego z wesela niosą z nożem w plecach. Wesele jest obrzędem złączenia. Rodzinną wspólnotę, podmiot liryczny, odwiedza jako ktoś obcy, kto nie ma prawa uczestniczyć w wiejskim świecie. Wiejskie wesele to uroczystość odprawiona dla dwojga osób, właściwie przygotowana, każda z tych osób ma własną, jednostkową historię. Odprawiona jest także dla całej społeczności, która staje się jednorazowym układem zależności, związków a nawet interesów.Nowak czuje wieś i z niej czerpie wszystkie soki dla swojego pisarstwa. Odbiorcy powinni starać się zrozumieć jego twórczość i nie oczekiwać ,,zniżenia lotu”.

Tadeusz Nowak zauważył, że osoby chłopskiego pochodzenia w uprawianej twórczości przenoszą uczucia i poglądy na wykreowaną osobowość psychologiczną bohatera danego utworu. Warto wskazać, że właśnie w poezji wyrażane są stany wewnętrzne trudne do sprecyzowania i wypowiedzenia. Pisarstwo, ,,nurt chłopski” i ,,ludowy”, przekazuje tradycje i doświadczenia chłopstwa, poszukuje rozwiązań ogólnych problemów, przedstawia filozoficzne i moralne kwestie człowieka współczesnego.

W pierwszych dwóch tomikach Tadeusz Nowak był kolokwialnie mówiąc ,,przeciwko ojcu w imię miasta”. Zdaniem Rocha Sulima:

,,bunt przeciw tradycyjnej wsi, walka z tradycją pańszczyźnianej pokory i kościelnego jeśniedobrodziejstwa – to, mówiąc w skrócie, przebudzenie ideologiczne – zbliża pierwsze tomiki Nowaka do poezji, którą niefortunnie nazwano samorodną”.

Twórczość Nowaka to nostalgia za ginącym światem dawnej kultury chłopskiej, zaduma nad ceną, którą musi zapłacić zrywając z własną tradycją.7 Samotny bohater nie może znaleźć dla siebie adekwatnego miejsca - ,,siedzi przed sobą”, wskazuje to na obecność sobowtóra. We śnie, poezji, czy literaturze człowiek może stać się sam sobie dwoisty. Wówczas pojawia się drugie ,,ja”, sobowtór, który zawsze budzi przerażenie, uczestniczymy w jego istnieniu. Sobowtór to pęknięcie, inaczej mówiąc rozszczepienie osobowości, jego pojawienie się utożsamia się z poczuciem bezsilności. Podmiot liryczny nie potrafi pozbyć się sobowtóra, przecież jedno z jego dwu ,,ja” będzie zawsze zagrożone. Ceną twórczości zawsze będzie cierpienie. Czy sam ,,zabił” w sobie wiejskiego chłopca? Komu morderca wbija nóż w plecy? Kto jest zbrodniarzem? Poeta znajduje się na weselu na wsi a także w mieście, gdzie śni o weselu.

Tadeusz Nowak czuje się zdrajcą, którego może spotkać kara, czyli kompleks bezdomności, bowiem oddalił się od swojej przeszłości. W twórczości Nowaka, prawie od samego początku, można zauważyć postawę agresji wobec świata. Po pierwsze wywodzi się z pragnienia klasowej zemsty a po drugie z kulturowej bezdomności. Bohater utworu Nowaka mówiąc kolokwialnie balansuje w dwóch światach, w dwóch odmiennych rzeczywistościach. Powyższe stwierdzenie nawiązuje do filozofii Hegla. Bowiem wyróżniał on także sferę środkową. Teza i antyteza w połączeniu tworzy syntezę wypadkową tzw. triadę heglowską. Nawiązanie do jego filozofii odnalazłam także w tytule. Dwa opozycyjne człony ,,psalm” i ,,nóż w plecach”, to czysty przykład, że naturą rzeczy jest sprzeczność, prawda i fałsz, łączą się dając absolutna prawdę. Bez sprzeczności nie byłoby zmian, również dzięki nim rodzi się świat. Wymownym nawiązaniem do filozofii tego twórcy jest także pojawiający się w tekście Nowaka dualizm. W utworze mamy podwójne ,,ja” : ,,ja” boso i ,,ja” w cylindrze. Dla Hegla ,,byt i nic to, to samo”. Świat jest podwójny, np. dwie strony monety, dwie połowy kuli ziemskiej. Osoba, która chodzi boso i w cylindrze, należy do wsi i do miasta. To ktoś śmieszny, odziany jedynie w przypadkowe łachmany, jest z pewnością narażony na szyderstwa otoczenia. Żeby twórczość była płodna, poeta musi zachować najściślejszy związek z przeszłością i wsią. Nóż się zabliźnił – czy faktycznie osłabło poczucie wyobcowania a także zdrady, jakie nosił poeta w sobie?

Kolejną sprawą na którą pragnę zwrócić uwagę jest sytuacja lękowa zobrazowana w tekście. Początkowo zarysowany został skutek zbrodni. Podmiot liryczny tekstu zdaje sobie sprawę, że jego życie jest zagrożone ,,z wesela z nożem w plecach mnie niosą”. Kolejno mamy oczekiwanie ciosu ,,trzy szybki w okienku coraz głośniej dygocą”. Zazwyczaj w oknach mamy cztery szybki, stąd wniosek, że gdy ostatnia zacznie drżeć podmiot liryczny umrze. Zapowiedzią może być także rama okienna przypominająca kształtem krzyż. Ostatnie stwierdzenie ,,w plecy nóż wchodzi” jest zwieńczeniem sytuacji, realizacją aktu zbrodni. Podmiot liryczny jest obcy w nowej rzeczywistości, nie zna jeszcze niebezpieczeństw, musi stale być czujny i ostrożny. Ostatnia strofa tekstu ujawnia przed czytelnikiem gradację niepokoju. Zburzony został układ tetrastychów, pojawia się strofa sześciowersowa, a także przerzutnie (4 strofa, wers: 3,4,5,). Wyraźna do zaobserwowania jest również instrumentacja brzmieniowa ,,trzy szybki”.

Warto zwrócić uwagę na symbolikę utworu. Pierwszy symbol to brzoza, czyli: rodzina, niewinność, płacz, oczyszczenie, wewnętrzne rozdarcie, nacina się ją dla soku o właściwościach leczniczych, to lek na chorobę połączony z świętymi siłami natury. Kolejny symbol to kozie mleko – napój zdrowy, pożywienie chłopówów, zjednoczenie z wsią, uzdrowienie. Jan Błoński szerzej interpretuje jeszcze jeden symbol a mianowicie obraz niebios. To miejsce, gdzie prawie wszystko zostaje zapisane na zawsze. Tutaj przechowana jest zatem istota dawnej chłopskiej kultury i doświadczenia, które Tadeusz Nowak zachował z dzieciństwa. ,,Ja bliski niebiosom”, to ten, który uczestniczy w obrzędzie chłopskości. Poezja jest drogą do odnalezienia niebios. Dzięki poezji czuje się prawdziwym członkiem legendarnej wspólnoty i co najważniejsze ma możliwość wejścia w prawdziwe porozumienie z tajemnicami zwierzęcego czy roślinnego dojrzewania. Jedynym sposobem, dzięki któremu ,,niebiosa” mogą zostać odnalezione, jest poezja. Tadeusz Nowak utożsamia się z naturą, poi sekretami brzozy. Poeta jest jak mleczarz, który wiezie napój poetycki, który dociera nawet do jego rozdwojonej osobowości.

W budowie utworu ogromną funkcję spełnia liczba trzy. Uważana przez wielu za doskonałą. Trójkąt, trzy oznacza świętość, światło, harmonię, medytację i równowagę. Trzy razy powtarza się stwierdzenie ,, ja w  cylindrze ja boso’’, mamy wyeksponowane trzy części ciała: plecy, głowę, stopy. To anatomiczny podział człowieka. Wiersz jest trójzestrojowcem tonicznym. Również w trzeciej strofie, trzeciego wersu można odnaleźć jedno odstępstwo, wyraz zaczyna się wielką literą. Utwór zbudowany jest z trzech tetrastychów. Także w tytule utworu ważne są trzy słowa: psalm, nóż, plecy. Liczba ta występuje również bezpośrednio w tekście ,,trzy szybki w okienku coraz głośniej dygocą’’. Trzy szybki to znany z żywota św. Barbary ikonograficzny motyw. Trzy okienka wykuto na prośbę świętej w wieży, w której następnie ją zamknięto. Trzy okna były wyrazem czci dla Trójcy Świętej. Liczba trzy wskazuje na Bożą obecność w świecie a także nad światem. Przecież wszystkie ludy pochodzą od trzech synów Noego i Trójcy Świętej, której najstarszym godłem jest trójkąt równoboczny. Bóg w swojej istocie jest trójjednością, dlatego liczba trzy należy do absolutnego bytu. Trzy oznacza także koniec, środek i początek. Objawienie Boga w trzech osobach potwierdziło świętość liczby trzy.

W tytule utworu pojawia się słowo psalm, które wskazuje na utwór modlitewny, o podniosłym charakterze, którego adresatem jest Bóg. Dla psalmu charakterystyczne jest podnoszenie tego, co jednostkowe do rangi uniwersalnej. Jedynie wiara jest odpowiednim kluczem poetyckiego raju i nie jest przypadkiem, że połowa ostatnich wierszy Nowaka nosi tytuł ,,psalmów”. Z kolei kolejne słowo nóż oznacza skrytobójstwo, fałsz, zaskoczenie i zdradę. Występujący trzykrotnie motyw noża może być pragnieniem śmierci lub ewidentnym piętnem zdrady klasy społecznej. Psalm traci swoją wartość, patos. To wyraźne przejście z sfery sacrum w sferę profanum. Psalmy Nowaka to ewidentny zwrot przeciwko poetyckości, najważniejszemu kryterium definiowania wspomnianego gatunku. Deprecjacja gatunku wysokiego, psalmu, odbywa się głównie w wyniku wulgaryzacji a także brutalizacji świata wykreowanego przez poetę. Zdaniem Stanisława Dąbrowskiego poeta: ,,przekazuje czytelnikowi elementy swojej psychiki” a także ,,skonkretyzowanie stanów psychicznych”.

Kolejnym zagadnieniem, na które pragnę zwrócić uwagę jest czas akcji utworu. Wszystkie wydarzenia i kontemplacje odbywają się magiczną porą. Noc to czas refleksji i przemyśleń, który potęguje nastrojowość, bowiem do głosu dochodzi podświadomość. W utworze odnajdujemy elementy oniryzmu. Noc to kulisy poetyckiego teatru, w snach Tadeusz Nowak jedynie może porzucić zakłamaną rzeczywistość i wrócić do pierwotnego stanu przyrody. Powracając rano, do szarej rzeczywistości, budzi w sobie Innego, drugie ,,ja ”. Jak zauważył Jerzy Kwiatkowski:

,,(…) poprzez udział podświadomości, poprzez wkroczenie praw marzenia sennego, potwierdza się raz jeszcze organiczność tej poezji, rosnącej w poecie od czasu jego dzieciństwa, ujawniającej jego obsesje słowami jak gdyby wyrwanymi w czasie snu”.

Według Sigmunda Freunda treść snu to spełnienie życzenia. Bohater głównie pragnie powrócić do wiejskiej wspólnoty, kultury i obyczajów. Idealizuje przestrzeń wiejską w której niczego nie obawia się i czuje się komfortowo i bezpiecznie. Wieś to symboliczna przestrzeń trwałości moralnych wzorców. Cywilizacja ukazana jest jako wytwór sztuczny i zakłamany, który jednostkę zniewala i odwodzi coraz dalej od natury i Boga. Życie wiejskie pełni rolę wzorca wobec nieobliczalności i zmienności życia miejskiego. Włodzimierz Maciąg zauważył, że wieś to przestrzeń symboliczna, miejsce trwałości moralnych wzorców, życie wiejskie było wzorcem wobec nieobliczalności a także zmienności życia miejskiego i sprzyjało zachowaniu wzorów w większym stopniu niż egzystencja w polis. Mit ten obecny był w oświeceniowej mentalności, w wieku XIX, aż do XX wiecznej ziemiańskiej literatury.

Prawdopodobnie bohater, bezsilny i bezdomny, pragnie uwolnić się od presji, jaką wywiera na nim egzystencja w polis. Zdaniem Z. Brudnickiego:

,,zdrajca nie może nawrócić się na prostą drogę, naiwny powrót do raju jest już niemożliwy, ani na płaszczyźnie więzów rodzinnych ,ani też w szerszej perspektywie historii. Jest już tylko gościem kimś z zewnątrz, zjawia się jak wyrzut sumienia, tak więc rezultatem powrotu staje się rozdarcie”.

Twórczość Tadeusza Nowaka to bardzo ważne świadectwo współczesnych zmian cywilizacyjnych i kresu dawnej wsi. Jest ona nie tylko pożegnaniem ale także propozycją specyficznego sposobu widzenia świata, który nie jest już tylko ograniczony zawodem czy miejscem zamieszkania. Kształt świadomości artystycznej Tadeusza Nowaka wyznacza edukacja książkowa i kulturowe doświadczenia, czyli chłopski rodowód. To poezja głębi, mniej wiemy, im więcej odkrywamy. Przez krytyków Tadeusz Nowak zaliczany jest do twórców tzw. literatury ,,tematu wiejskiego”. Pisarstwo jest doskonałym świadectwem awansu klasy społecznej, która dawniej nie miała szans działalności kulturotwórczej.

Konkludując podmiot liryczny jest alter ego Tadeusza Nowaka. Poeta jest osoba szczerą, która przy pomocy słów potrafi całkowicie zwierzyć się z własnego dotychczasowego życia przed innymi ludźmi. Tadeusz Nowak wspomina trudności, na które natrafia:

,,wszelkie pisanie zaczyna się od poznania siebie, od próby wejścia w swoje wnętrze, w swoją psychikę”.

Dzieciństwo i opozycja miasto-wieś jest pokarmem wyobraźni Tadeusza Nowaka. Zerwanie pępowiny, która łączyła człowieka z czymś ważnym, burzy jego rzeczywistość a nawet może prowadzić do bardzo powolnej destrukcji.

 

Bibliografia:

  1. Andres Zbigniew, Nurt chłopski w prozie dwudziestolecia międzywojennego, [w:] Temat wiejski w literaturze polskiej, pod red. Anny Niewolak-Krzywdy i Stefana Reczka, Rzeszów 1978.
  2. Bereza Henryk, Związki naturalne, Warszawa 1972.
  3. Błoński Jan, Romans z tekstem, Kraków 1981.
  4. Czytamy wiersze, pod red. Janusza Maciejewskiego, Warszawa 1973.
  5. Burker Manfred, Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach,  Kraków 1994.
  6. Dąbrowski Stanisław, Uwagi przygotowawcze do tematu: funkcja podmiotowa motywiki religijnej w poezji Tadeusza Nowaka, ,,Roczniki Humanistyczne”, t. XXVIII, 1980.
  7. Dąbrowski Stanisław, Vox Humana. Biblia w liryce Tadeusza Nowaka, Lublin 1993.
  8. Drozdowski Bohdan, Tadeusz Nowak – poeta, [w:] Tadeusz Nowak, pod red. Jana Zdzisława Brudnickiego, Warszawa 1981.
  9. Encyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 1985.
  10. Forster Dorothea, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 2001.
  11. Kuncewicz Piotr, Leksykon polskich pisarzy współczesnych, t. 2, Warszawa 1995.
  12. Kurowicki Jan, Nowak, [w:] Tadeusz Nowak, pod red. Jana Zdzisława Brudnickiego, Warszawa 1981.
  13. Kwiatkowski Jerzy, O poetach polskich XX wieku, Kraków 1995.
  14. Nowak Tadeusz, Bielsze nad śnieg, Warszawa 1973.
  15. Nowak Tadeusz, Wybór wierszy, Warszawa 1973.
  16. Stabro Stanisław, Poezja i historia. Od żagarów do Nowej Fali, Kraków 1995.
  17. Sulima Roch, Folklor i literatura, Warszawa 1976.
  18. Wójcik-Dudek Małgorzata, (Prze)Trwać z okolicach mitu. Funkcje mityzacji w poezji Tadeusza Nowaka, Katowice 2007.
  19. http://kolebuk.w.interia.pl/psalmonozu.htm

 

Tadeusz Nowak

Psalm o nożu w plecach
                                   
Nocą siedzę przed sobą
ja w cylindrze ja boso
a tam przez wieś z wesela
z nożem w plecach mnie niosą
Nocą biegnę przez miasto
ja w cylindrze ja boso
by napoić snem brzozy
mnie bliskiego niebiosom
Nóż się w plecach zabliźnił
sen w napiętą wszedł brzozę
Strzykające w sad z jutrzni
kozie mleko nam wiozę
Na wznak we śnie leżymy
ja w cylindrze ja boso
słysząc tylko jak nocą
w jego plecy nóż wchodzi
i trzy szybki w okienku
coraz głośniej dygocą

Dodaj komentarz

Kod antyspamowy
Odśwież